Mostrando postagens com marcador Opinión. Mostrar todas as postagens
Mostrando postagens com marcador Opinión. Mostrar todas as postagens

terça-feira, 29 de janeiro de 2013

O rescate durante o Holocausto: a coraxe de axudar. Por Xoán Manuel Garrido Vilariño

 
 
Por Xoán Manuel Garrido Vilariño
26.01.2013
O Día Internacional en Memoria das Vítimas do Holocausto conmemórase cada ano o 27 de xaneiro desde que foi instituído pola Asemblea Xeral das Nacións Unidas, por medio da resolución 60/7 de 1 de novembro de 2005. Nese mesmo ano, o Parlamento Europeo estableceu tamén o 27 de xaneiro como o Día Europeo de Memoria do Holocausto. A petición da Asemblea, o Secretario Xeral da ONU botou a andar un programa de divulgación titulado O Holocausto e as Nacións Unidas para mobilizar á sociedade civil na transmisión da lembranza do Holocausto e as súas ensinanzas e, deste xeito, axudar a previr xenocidios no futuro. O tema escollido polo programa para este ano 2013 leva por título O rescate durante o Holocausto: a coraxe de axudar, lema co que se rende homenaxe a quen puxo en perigo a súa vida e a das súas familias para salvar xudeus e outras persoas dunha morte segura baixo o réxime nazi. As historias dos salvadores son diversas: uns deron acubillo nos seus fogares, outros trasladaron familias enteiras a un lugar seguro ou axudáronas a obter os documentos necesarios para escapar. Todas as historias teñen un elo común: a coraxe, a compaixón e o liderazgo moral.

O 27 de xaneiro de 1945 o Exército Vermello liberou o campo de concentración e exterminio de Auschwitz. A finais de 1944, coa ofensiva soviética sobre Polonia, as autoridades do campo iniciaron o proceso de borrar as pegadas dos seus crimes, como por exemplo, destruír documentos, dinamitar as cámaras de gas e os fornos crematorios e incendiar os barracóns que máis os incriminaban. Os prisioneiros que eran capaces de andar foron evacuados entre os días 17 e 21 de xaneiro de 1945, en dirección ao Terceiro Reich; no campo só quedaron os doentes, uns 7000 dun total estimado de 1.300.000 que alí chegaron e mataron. Un supervivente, Primo Levi cóntanos os dez últimos días previos á liberación de Auschwitz no capítulo Storia di dieci giorni do seu libro-testemuño, Se questo è un uomo (1947). Velaquí o que escribe na entrada do día 18 de xaneiro:

“Fóra [do barracón] debía haber polo menos vinte graos baixo cero; a maior parte dos doentes non levaba posto máis ca una camisa, algúns nin sequera iso […]. Hoxe eu penso que, se non fose polo feito de que existiu un Auschwitz, ninguén a estas alturas debería falar de Providencia, mais é certo que, naquela hora, a lembranza dos salvamentos bíblicos nas adversidades extremas pasou coma un vento por todas as nosas mentes. […] 26 de xaneiro. Nós xaciamos nun mundo de morte e de vermes. A derradeira pegada de civilización desaparecera do noso redor e dentro de nós. A obra de bestialización emprendida polos alemáns triunfantes foi cumprida e rematada polos alemáns derrotados”.

Cómpre sinalar o carácter europeo do Holocausto ou Shoah, unha denominación que se está popularizando desde que Claude Lanzmann estreou o documental do mesmo nome en 1985. Porque o exterminio en masa só se puido producir na civilizada Europa que dispoñía dos métodos avanzados e o desenvolvemento tecnolóxico e científico suficientes como para poder realizar tal aniquilación industrial. A destrución non era só física, houbo un proceso de alienación do ser humano que comezaba polo cambio do nome por un número de rexistro e a perda da súa identidade anterior á entrada no campo. A ideoloxía nazi tamén tentou experimentar en Auschwitz se eran quen de eliminar da memoria humana os seus crimes e as súas vítimas. Velaí a razón da escolla desta data por parte da ONU e o Parlamento Europeo: recuperar a memoria das vítimas.

Visto que a conmemoración deste ano homenaxea os rescatadores, en Galicia debemos lembrar a tres irmás, Lola, Amparo e Xulia, que rexentaban un quiosco-bar na estación de tren de Ribadavia e que teceron unha rede de socorro a xudeus que fuxían da persecución nazi para axudalos a chegar ata a fronteira portuguesa. Esta rede, formada por sete persoas e dirixidas por Lola, a maior das tres irmás, xuramentouse para manter en segredo a súa actividade durante os anos máis duros da Segunda Guerra Mundial e a posterior ditadura franquista e non desvelalo ata que cadanseu membro falecese. A nova desta xenerosa acción aparece recollida nun dos relatos escritos por Antón Patiño Regueira no libro Memoria de ferro, publicado por Promocións Culturais Galegas no ano 2005, porque el foi un dos poucos coñecedores da existencia desta rede.

quarta-feira, 23 de março de 2011

Quen foi o neno do gueto?

A imaxe do Gueto de Varsovia de 1943. US Holocaust Memorial

Por Sal Emergui
El Mundo - 23/03/2011
.
A imaxe do neno do gueto de Varsovia, apuntado cun fusil, as mans no alto e a cara aterrorizada, retrata non só un momento ordinario do Holocausto; retrata a extraordinaria crueldade nazi aínda que non se vexa nin unha pinga de sangue. A imaxe vale máis que mil palabras; vale anos de investigación sobre a maquinaria asasina do Terceiro Reich e sobre a angustia dos protagonistas da foto-símbolo. Noutras palabras, que foi dese neno? Sobreviviu? Que pasa coas dúas presas xudías en primeiro plano e o tres soldados alemáns ao seu ao redor?

Preguntas que se fixo Dan Porat, profesor da Universidade Hebrea de Xerusalén e especialista na Shoah. A imaxe do neno converteuse na súa obsesión. Nunha visita no 2004 ao Yad Vashem de Xerusalén, onde se honra e homenaxea ás vítimas do Holocausto, Porat escoitou a un guía explicar que "o neno sobreviviu, estudou Medicina, e converteuse en doutor en Nova York; hai un ano emigrou a Israel". O profesor escoitou sobrecollido. Desexaba crer ese relato para dar un nome e apelidos á estampa. Unha historia á cara do neno. Unha biografia á que apoiarse. Quizais, tamén, como lección de superviviencia ao horror. Pero necesitaba algo máis que palabras para acougar a súa curiosidade académica e persoal. Conectado aos asustados ollos do neno encerrado no inferno de 1943, Porat decidiu investigar até o último recuncho da foto. O resultado é a súa obra "O neno: unha historia do Holocausto", onde segue e tenta recompor as pezas do demoledor quebracabezas visual.

"Moitos sobreviventes dixeron que son ou cren ser o neno da foto", comenta Porat que confesa con tristura que non puido dar coa súa auténtica identidade. Tampouco confirmar se sobreviviu ou, pola contra, foi asasinado como o millón e medio de nenos xudeus nos campos de exterminio nazis. No seu traballo, o profesor pon en dúbida a teoría máis estendida, segundo a cal o neno é o doutor Tsvi Nussbaum, que hai 31 anos afirmou que cría ser o protagonista da foto. Segundo el, a imaxe tomouse en Varsovia en xullo de 1943. Os seus pais foran asasinados antes na localidade polaca de Sandomierz, a 125 quilómetros. Porat cre que Nussbaum se confunde. En primeiro lugar, sostén o profesor, Nussbaum non estivo no gueto no momento da sublevación e posterior represión. O crío estaba refuxiado cos seus tíos en Varsovia pero fóra do gueto. Décadas despois, Nusbaum lembrou un momento da súa infancia no que foi apuntado por un militar nazi como ocorre na fotografía. Escenas así se produciron miles de veces sen que nunca chegasen ao obxectivo dunha cámara.

Porat indica no seu libro que se a versión Nussbaum fora certa e a foto fora tomada no verán, non se entende por que as persoas fotografadas ían vestidas con roupa de inverno. E outra pregunta: Como puido ser en xullo se a imaxe foi entregada o 2 de xuño nun informe especial ao xefe dos SS, Heinrich Himmler? Máis fácil parece recoñecer a identidade do militar nazi que apunta ao neno coa súa arma. Trátase de Josef Blosche, alcumado no gueto xudeu como 'Frankenstein' pola súa estraña e cruel afección (non tan estraña neses anos) de disparar a nenos e mulleres xudías embarazadas. A imaxe foi tomada por Franz Konrad, un oficial nazi nacido en Austria e alcumado 'o Rei do Gueto', con todo o significado negativo que un pode imaxinar. Como moitas das súas fotos, quedou rexistrada no chamado 'Informe Stroop' en honra ao seu autor, o oficial Juergen Stroop. Encargado de esmagar o gueto na primavera do 43, Stroop ordenou incendialo despois. Feito o traballo, o oficial escribiu unhas palabras famosas e infames: "O barrio xudeu de Varsovia xa non existe".

Na procura do neno xudeu, Porat atopouse co tres figuras no lado escuro: O fotógrafo, o oficial e o soldado. O tres foron levados posteriormente a un tribunal e executados polos seus crimes. Uns crimes documentados en millóns de papeis, datos, diarios, cartas, testemuños, libros, vestimentas, restos de zapatos, películas e fotos. Aínda que poucos obxectos teñen a forza que irradia a impotencia do neno do gueto de Varsovia. Unha imaxe vale seis millóns de vítimas.

quarta-feira, 26 de janeiro de 2011

Shema Europa...


Por Julio Bejar
.

Escoita, Europa, hoxe dia 27 celébrase por quinto ano consecutivo o Memorial Internacional das Vítimas do Holocausto. A Asociación Galega de Amizade con Israel (AGAI) ten promovido en todas e cada unha das suas edicións diversas iniciativas encamiñadas a comemorar esa data, na que en 1945 o exército soviético entraba no complexo concentracionario de Auschwitz-Birkenau. Este ano a AGAI, para alén doutras propostas, ven de solicitar ao concello de Vigo que inclua no seu rueiro o nome do Doutor Eduardo Martínez Alonso, que salvou a vida de centenares de xudeus nunha rede clandestina de foxida.

Por que comemorar às vítimas da Shoá?
Ao analisarmos a Shoá apreséntase sempre a necesidade de explicar o irracional en termos racionais. Historicamente, supuxo o primeiro intento por destruir un povo fisicamente até o último dos seus integrantes, como resulta evidente no fúnebre reconto dos números que eran tatuados na pel en Auschwitz codificando as distintas etapas da destrucción da xudearia europea, e no programa rigorosamente sistemático ideado e implementado polos promotores desta forma de tanatopolítica.

En apenas tres anos e sete meses foron asasinados seis millóns de xudeus –deles millón e meio de crianzas- e outros cinco millóns de ciganos, homosexuais, testemuñas de Xeová, discapazitados e disidentes. Como sinala Primo Levi en “Se isto é un home”, a própria maneira escolhlda para exterminar era ostensibelmente simbólica: cumpria usar, e usouse, o mesmo gas venenoso que se utilizaba para desinfectar as estibas dos barcos e os locais infestados de piollos.
Mais o Holocausto non é singular polo número de vítimas en que derivou; Rusia, por exemplo, perdeu arredor de vinte millóns de habitantes durante a 2ª Guerra Mundial. A característica distintiva da Shoá, porén, é a da aniquilación dunha cultura na sua totalidade. A xudearia de Europa do Leste deixou de existir para sempre. A Shoá non ten tanto a ver co número de mortos, senón cunha maquinaria perfeitamente deseñada para eliminar aos xudeus como categoría.

Sabido é que Europa non moveu un só dedo durante eses tres anos e sete meses en que a máquina de exterminio funcionou día e noite (e nomeadamente España, o único lugar do continente onde os nazis non chegaron xamáis a seren derrotados militarmente). Europa sempre tivo unha certa ofuscación co exterminio de xudeus; às veces moderada, às veces exacerbada, mais de maneira crónica sempre latente: as matanzas às mans dos Cruzados, a Santa Inquisición, os pogromos rusos do XIX e, finalmente, a Shoá como expresión máis depurada desa civilización capaz de designar nun grupo diferente a ese “outro” a quen violar, saquear e asasinar a vontade.
O odio contra o xudeu é un odio vello e único, rastrexábel nas sociedades paganas e nas relixiosas; en sistemas parlamentarios e sob reximes totalitarios. Durante a Diáspora foron acusados de conspiradores cosmopolitas, e agora que viven num Estado de seu son tildados de ferozes razistas. Se para seren aceitados renuncian à sua identidade e se asimilan nas sociedades nas que viven, suspéitase que exercen o quintacolunismo; do contrario, acúsaselles de querer vivir isolados en ghettos. Se invisten o seu diñeiro é porque son os amos do mundo, e se o aforran, uns porcos avarentos.

Shylock, o mercader de Venecia, nun belísimo monólogo de Shakespeare, pergúntanos se acaso un xudeu non ten ollos, se non ten mans, órgaos, sentidos, afectos, paixóns? A resposta de Europa sempre ten sido que non, que os xudeus beben o sangue dos non xudeus, que provocan pragas e emponzoñan os pozos, que se reúnen en segredo para ordear a conquista do mundo, que foron os asasinos do mesmísimo Deus. Non hai odio máis antigo e irracional que este contra os xudeus.

Perguntar, portanto, pola causa da Shoá, pola causa da xudeofobia é tan absurdo como perguntar à vítima dunha violación se o vestido que levaba era demasiado atrevido. Ao perguntarmos pola causa da xudeofobia estamos presupondo que a vítima é culpábel sequer en certa medida. Os xudeus foron simplesmente o chivo expiatorio elixido nos anos trinta, os culpabeis do advenimento do nazismo, igual que decimos que o culpábel da expansión yihadista dos nosos dias é o Estado opresor xudeu. O antisemitismo dos nosos días, despois de que en 1948 – tras 2000 anos - a soberanía xudía fose restabelecida no territorio histórico de seu, focalízase no Estado de Israel. A principal manifestación do antisemitismo actual é o antisionismo, o intento de deslexitimar ese Estado para impedir que os xudeus se podan defender.

A 65 anos de distancia podemos afirmar que a comunidade internacional aprendeu algo tremendamente cruzial do Holocausto: que o asasinato en masa de millóns de xudeus é algo que remata sendo socialmente aceitábel; e os islamistas, nas suas variantes máis esquizoides, son quen mellor teñen asimilado esta lección. É a nosa obriga moral lembrar permanentemente para que aquilo non se repita.
Elie Wiesel, supervivinte xudeu dos campos, diz nunha das suas páxinas máis comovedoras: “Nunca esquecerei os rostos pequenos das crianzas, cuxos corpos vin converterse en espiral de fume baixo un silencioso céu azul. Nunca esquecerei esas lapas que consumiron para sempre a miña fé. Nunca ese silencio nocturno que me privou, para toda a eternidade, do desexo de vivir. Nunca”. Nunca máis.
Galicia-Hoxe 27 de xaneiro de 2011

sexta-feira, 12 de fevereiro de 2010

O negacionismo é constitucional?

No número 153 da revista Tempos Novos, correspondente ao mes de febreiro de 2010, aparece publicado un artigo de Laureano Xoaquín Araujo Cardalda titulado "O negacionismo é constitucional?". Como poderedes ver é unha carta aberta ao Ministro de Xustiza, o galego Francisco Caamaño.


sábado, 30 de janeiro de 2010

Galegos no campo de Mauthausen


Por Henrique Sanfiz
www.radiofusion.eu
.
En 1997 Roberto Benigni dirixiu e protagonizou a película La vida es bella, onde relata a vida nun campo de concentración nazi. Un ano antes morreu en Fene, Xoán Xosé Casal Chao "Chucho", quen pasou 4 anos no campo de Mauthausen. Contáballe ao seu sobriño que tiñan que comer as raices das arbores. Hoxe, 27 de xaneiro, conmemórase mundialmente o Dia da Memoria do Holocausto.

"Andaban con eles coma cos gorrións" contaba Avelino Casal do seu tio Chucho. Os nazis viñan por eles aos barracóns, seleccionaban a uns cantos, e dicianlles: "Imos facer unha viaxe, metíannos nun tunel onde botaban o gas, os tonteaban e logo xa ian para o forno".

Xoán Xosé Casal Chao nacera en Barallobre (Fene A Coruña) o 30 de abril de 1910. En 1936 era cabo segunda do cruceiro Miguel de Cervantes, buque que se atopaba en Ferrol, pero que recibe ordes de coller rumbo ao estreito de Xibraltar. O 19 de xullo a dotación do barco, ao ter evidencia de que os xefes e oficiais pretenden sumarse ao golpe de estado contra a República, os deteñen e toman o mando do cruceiro. O Cervantes permanecerá durante toda a guerra defendendo o réxime establecido pola zona do Levante. En marzo de 1939 a raiz da entrada das tropas de Franco en Cartagena, Casal logra pasar a Francia e se instala en Marsella, onde ao pouco xa o prenden as tropas alemáns. Entra deportado no campo de exterminio de Mauthausen en abril de 1941. O Exercito americano libera aos presos en maio de 1945 (Estou vivo por unha hora, contarálle Chucho ao seu sobriño) e él entón trasládase a Toulouse onde entrará a traballar nunha fábrica de bicicletas.

Andando os anos fai xestións para retornar a Galicia e volve na década dos 50, volvendo vivir coa súa muller e cunha filla. Casal Chao entrará logo a traballar en Astano. Xunto con Chucho, outros galegos viviron tamén o pesadelo dos campos nazis. O ferrolán Marcelino Pardal Pouso, (falecido no pasado ano 2009 en Beziers Francia), o tamén ferrolán Antonio Cendán, os mugardeses Manuel Fernández García (Olmedo) e José Pereira; Carlos Romero Rebón, de Cervás, Ares; os ferrolans Francisco Gómez Iglesias e Manuel Ponte Palmeiro; José Andrés Pena Losada, de Franza (Mugardos); Manuel Peña Martínez, de Freixeiro (Narón). O grupo máis grande de galegos en Mauthausen o formaban os procedentes de Ferrolterra.

Podes escoitar O sobriño de Chucho contaba cómo se vivía en Mauthausen

Avelino Casal faleceu no ano 2007

quinta-feira, 19 de novembro de 2009

Regreso á filmación do inferno


'Shoah', a monumental e imprescindible película de Claude Lanzmann sobre o Holocausto, revive en DVD aos 24 anos da súa estrea
Son 9 horas dun total de 350 rodadas

Por Joaquín Estefanía

.
Nas últimas semanas apareceron, en distintos formatos, dúas películas que desvelan dous exterminios ocorridos nos anos corenta do século pasado (a década máis sanguenta da centuria), e que rompen o intento dos xenocidas de que os seus actos permanecesen ocultos. Para maior interese, os asasinos pertencían a dúas ideoloxías contrapostas -o comunismo, o nazismo- cuxo común denominador era o odio á democracia. Trátase de Katyn, do polaco Andrzej Wajda, e de Shoah, do francés Claude Lanzmann.

Katyn, estreada en 2007 e exhibida nos cinemas comerciais españois (aínda está na carteleira), conta a matanza de máis de 20.000 militares polacos a mans do Exército Vermello, en 1940, mentres a URSS invadía Polonia. Na película nárranse os últimos días das vítimas antes de ser enterradas no bosque de Katyn, nas proximidades de Kiev (Ucraína). Shoah foi estreada en 1985, despois de 11 anos de traballo do seu director, o xornalista Claude Lanzmann (París, 1925), director moitos anos da revista Les Temps Modernes, que fundou Jean-Paul Sartre. Desde entón, só os circuítos de cinéfilos puidérona ver en España: dous días nun cinema comercial en Madrid, sen tradución en castelán; durante unhas xornadas no Instituto Francés; a súa emisión na madrugada, e case sen darlle publicidade, pola 2 de TVE... Pouca cousa máis. Agora aparece en versión DVD (Filmax), con subtítulos en castelán.

Trátase de máis de nove horas de proxección (das 350 horas que foron gravadas por Lanzmann) nas que sen imaxes de arquivo, sen música que multiplique as emocións, sen secuencias de ficción, cos campos de exterminio tal como estaban no momento en que foi filmada, só a través do relato espido, descríbese o proceso de produción do exterminio de seis millóns de xudeus: a solución final adoptada polos nazis en Wansee, nos arredores de Berlín, a principios da década do corenta. Son catro longos DVD, rodados sen amenidade nin concesións. Unha película imprescindible, sen retórica algunha.
Ao tempo, aparece en España un libro da mesma categoría. Trátase de "Desde aquela escuridade. Conversacións co verdugo" (editorial Edhasa) no que a xornalista e historiadora Gitta Sereny entrevista nos anos setenta a Franz Stangl, comandante dos campos de exterminio de Sobibor e Treblinka, cando o nazi atopábase en prisión despois de ser xulgado por xenocidio. Stangl fora sentenciado a cadea perpetua como corresponsable do asasinato de 900.000 persoas en Treblinka. Morreu dun ataque ao corazón ao día seguinte da última sesión de preguntas de Sereny. Treblinka, e outros campos do universo concentracionario como Sobibor, Bélzac ou Chelmno -que aparecen abundantemente en Shoah-, eran espazos dedicados única e exclusivamente ao exterminio sistemático. En Treblinka procesábanse" (asasinaban) -en concepto desenvolvido polo seu comandante no libro citado- até 5.000 persoas en tres horas.
Nas relacións dos nazis cos xudeus houbo dúas etapas; na primeira, de 1933 a 1939, os xudeus son perseguidos e marxinados, como noutros recunchos da historia, pero non asasinados. Logo chega a guerra e as execucións en masa, que son o específico do nazismo: a solución final, como destaca en Shoah o historiador Raúl Hilberg.
O filme describe con nudez o proceso de produción da morte en masa, desde os primeiros momentos, nos que se utilizan artesanalmente os camións como cámaras de gas usando os tubos de escape (anhídrido carbónico), até o gas zyclón, que mataba as vítimas en 10 ou 15 minutos como máximo. A Treblinka, por exemplo, chegaban os trens en convois con 40 ou 50 vagóns de xente amoreada; os portelos tiñan arame de púas para que non puidesen escapar. No teito situábanse os "cans de sangue", como chamaban aos ucranios ou letóns. Estes últimos eran os peores, segundo os testemuños filmados. Ao chegar os prisioneiros espíallos e quitábanselles os aneis, e en dúas horas todo terminara. As mulleres e os nenos eran os últimos, e esperaban ao raso a unhas temperaturas de entre 10 e 20 graos baixo cero.

A secuencia era a seguinte: primeiro, o tren; logo, o desfiladeiro (que chaman "o camiño do ceo") onde tiñanse que espir e esperar a que acabasen cos anteriores; a continuación, a cámara de gas; máis aló, o forno crematorio e por último, nalgúns lugares como Auschwitz-Birkenau, "o lago das cinzas", onde as arroxaban tras a cremación. Para os vellos e enfermos, a última estancia non era a cámara de gas, senón o "hospital", unha fosa na que dabaselles un tiro na caluga.

Un dos nazis que entrevista Lanzmann, filmado con cámara oculta, eleva o ton con indignación cando di que aos homes pegábanselles culatazos e lategazos para que entrasen nas cámaras de gas onde presuntamente íaselles a despiollar, pero "nunca ás mulleres e aos nenos". Entón, o director pregúntalle: "Por que tanta humanidade?".
Os nazis disimulaban durante todo este proceso, para que non se desbordase o pánico e a desorde, e non se perdese tempo de modo que a solución final fose no tempo planificado. Lanzmann entrevista a ao redor de dúas ducias de persoas, vítimas, testemuñas e nazis. A dous destes últimos gravounos sen que eles soubéseno e co compromiso (roto) de que non desvelase a súa identidade.

Si tivese que elixir secuencias máis tremendas que o resto -o que presenta moita dificultade- poderíanse sinalar dúas. Na primeira, que dura máis de vinte minutos, un antigo perruqueiro polaco, Abraham Bomba, conta como debía cortar o pelo (que se enviaba logo a Alemaña) ás mulleres, espidas, antes de entrar na cámara de gas. Moitas delas eran do seu mesmo pobo. Eran 16 perruqueiros, un dos cales cortou o pelo á súa muller e filla antes de velas por última vez, tentando que o seu último minuto non fose insufrible e, por tanto, sen dicirlles onde ían.
A segunda secuencia, agudísimamente dramática, ocorre cando un dos entrevistados conta que o seu labor era sacar aos gaseados dos camións para enterralos, e viu que entre eles estaban a súa muller e a súa filla. "Que lle pasou a primeira vez que descargou cadáveres, cando abriu as portas do primeiro camión de gas?", pregúntanlle. E Michael Podchlebnik, un dos dous únicos sobreviventes do campo de Chelmno, responde: "Que podería facer? Choraba... O terceiro día vin alí á miña muller e a miña filla. Depositei á miña muller na fosa e pedín que me matasen. Os alemáns dixéronme que aínda tiña forzas para traballar, que non me matarían polo momento".
Nunha entrevista publicada por Cahiers du cinéma en 1985 (e que agora reproduce a edición española -Novembro- da revista, con motivo da edición en España de Shoah), Lanzmann describe a función do cinema como forma de coñecemento; o seu labor foi investigar, buscar testemuñas "que estivesen no eixo mesmo da exterminación, as testemuñas directas da morte do seu pobo, os membros dos comandos especiais". E explica que a película está feita contra a imposibilidade de contar unha historia; contra a ausencia de pegadas materiais (todas as probas do Holocausto foran borradas); contra a desaparición dos responsables nazis e o "segredo obrigado" que facían asinar aos soldados para que calasen o que vían, para impedir que o mundo se decatase do horror; contra a impotencia dos sobreviventes de contar de novo a súa experiencia, xa que moitos tolearan ou viviran experiencias tan no límite que non podían comunicalas, etcétera.

O xudeu Lanzmann escribe: "Durante a preparación do filme invadiume a sensación de vivir entre mortos. O reino da morte triunfara. Cando atopaba a algunha testemuña viva, tiña a sensación de exhumarlo".

Shoah revive o pesadelo en presente. Que ninguén espere ver unha película con grandes reflexións ideolóxicas ou metafísicas sobre as razóns polas que lles tocou aos xudeus, polas que foron asasinados en masa. Fíxose coa vontade de saber e de transmitir, e ese é o seu resultado. Unha cousa son as estatísticas e outra os testemuños. Quen crea que xa sabe todo sobre a maldade, equivócase.

Nos títulos de crédito dise que é "non recomendable para menores de 13 anos", pero un dos seus protagonistas, co que empeza Shoah, é Simon Srebnik, o outro sobrevivente do campo de Chelmno, que tiña 13 anos cando foi encerrado no campo. Poucos días antes da súa liberación, os nazis disparáronlle na cabeza para executalo, pero milagrosamente sobreviviu. Despois de 46 anos, Lanzmann búscao en Israel, faille volver ao campo e pasear polos seus recordos, volve cantar ante a cámara a mesma canción que lle obrigaban a cantar aos nazis, e mira cara o infinito.

El País - 19.11.09

domingo, 11 de outubro de 2009

A memoria do diaño


Por Jacinto Antón

O rumoreo do diaño. Un diaño anodino, desapasionado, funcionarial, gris, pero diaño. O que mantiña acendidas as caldeiras. Así soan as memorias do oficial das SS Rudolf Höss (1900-1947), comandante de Auschwitz-Birkenau desde 1940 até finais de 1943, período no que organizou como un macabro proceso industrial a morte atroz de dous millóns e medio de persoas no gran campo de exterminio. Höss, un tipo detestable onde os haxa e non só polo seu papel no maior crime da humanidade senón pola súa baixeza e mesquindade, que levaronlle, non o perdan, a xulgarse "unha inconsciente rodeciña na maquinaria do III Reich" e a compadecerse a si mesmo! pola magnitude da tarefa asignada -o asasinato dos xudeus e outros considerados inimigos do Reich- , escribiu a súa autobiografía na prisión de Cracovia mentres esperaba a ser procesado tras a súa detención en 1946.

O ex comandante, puntilloso especialista da liquidación, foi condenado á morte e colgado o 7 de abril de 1947 nun patíbulo alzado no propio campo, no centro da atormentada paisaxe da súa maldade. Excepcional testemuño dun dos máximos implicados no xenocidio nazi -e o único directo, da súa propia man, dun comandante de campo de exterminio-, "Eu, comandante de Auschwitz" (Kommandant in Auschwitz, 1958) publícase en España (Edicións B) de novo tras ser editada hai exactamente trinta anos por Mario Muchnik nunha edición hai tempo inencontrable. A tradución é a mesma, de Juan Esteban Fassio, pero a nova publicación, á parte de escribir o nome como Höss e non Hoess como na primeira (o que fai máis difícil a habitual confusión por homofonía do xefe do campo co lugartenente de Hitler, Rudolf Hess), conta cunha excepcional introdución de Primo Levi, escrita en marzo de 1985 e que xa vale todo o libro (polo seu interese, a súa emoción e non digamos a súa categoría moral). Levi advirte que o libro está cheo de "infamias contadas con torpeza", que o seu nivel literario é "mediocre" (e queda curto) e que o autor se revela "un canalla estúpido e charlatán, basto, engreído e por momentos manifestamente falaz". E con todo, engade, "esta autobiografía é un dos libros máis instructivos que se publicaron nunca por canto describe con precisión o itinerario dun dos maiores criminais da historia".

O relato de Höss, que, a pesar da súa vileza, confirma punto por punto todos os horrores de Auschwitz, foi considerado tradicionalmente en medios neonazis e revisionistas unha falsificación ou polo menos unha confesión arrincada á forza e por tanto inaceptable, pero nas súas memorias, o ex comandante non fai senón ratificar o seu testemuño no proceso de Núremberg, onde declarou, con todas as garantías xudiciais, como testemuña da defensa chamado polo avogado de Kaltenbrunner, o brutal e caracortada xefe dos servizos de seguridade do Reich (Höss non o fixo moi ben, ou si, segundo se vexa: a Kaltenbrunner tamén o aforcaron). Nacido en Baden-Baden nunha familia católica pía que quería facer del un sacerdote, Höss, tras algunhas dúbidas, preferiu a vida militar. Con 15 anos alistouse e loitou durante a I Guerra Mundial en Oriente Medio xunto aos aliados turcos, defendendo, entre outros lances, o ferrocarril do Hedjaz, polo que podería terlle pegado un tiro Lawrence de Arabia. Desgraciadamente non foi así. O raparigo mostrouse valente, converteuse no suboficial máis novo do exército alemán e gañou a Cruz de Ferro. En 1919 uniuse ao Freikorps no Báltico e en 1923 foi a parar á prisión por un asasinato no que tamén estaba implicado Bormann, que lle axudou logo na súa carreira.

Liberado en 1928, Himmler convidoulle en 1934 a unirse ás SS. As páxinas de Höss, inzadas de autoxustificacións e tinguidas dunha falsa sensibilidade que provoca náuseas, inclúen perlas como cando o SS confesa que se mostraba tan duro e implacable para que non o acusasen de débil, pois no fondo, mira ti que gran ser humano, "experimentaba unha gran turbación" ante os castigos corporais e asasinatos de deportados. Höss iniciou a súa carreira de mastín en Dachau e logo pasou a Sachsenhausen, campo do que deixa escritas "impresións variadas e pintorescas", que inclúen malleiras e execucións. Pero é Auschwitz, claro, onde chegou para pór o campo en marcha en todo o seu horror, o que máis aparece nas súas memorias. "O mal ambiente de Auschwitz", di, "acaboume transformando noutro home: encerreime en min mesmo e fíxenme duro e inaccesible". O SS penétranos no inferno do exterminio sen ningún preámbulo. De súpeto, xa está "a liquidar" aos xitanos. "Non resultou nada fácil facerlles entrar na cámara de gas, ningunha execución de xudeus resultou tan penosa". Asegura que os xitanos eran os seus presos favoritos e que de non ter que matalos, vaia, interesouse máis na súa vida e costumes. En canto aos xudeus, asegura que nunca sentiu "persoalmente" odio cara a eles.

En 1941, escribe como de pasada, "o Reichsführer xulgou necesario proceder ao exterminio de todos os xudeus, sen excepción". Como en Auschwitz-Birkenau eran conscientes do seu destino, o seu estado psicolóxico, di, decaeu, o que, asegura o comandante, "explica en parte a elevada mortaldade do colectivo". Lendo iso un case lamenta que se limitasen a aforcalo. Cando Himmler mandoulle no verán de 1941 preparar Auschwitz para o exterminio en masa, escribe Höss que lle pareceu que naquela orde "había algo monstruoso", pero os argumentos fixéronlle pensar que as instrucións quedaban perfectamente xustificadas. Achácao ao adoutrinamiento SS. "Non podía reflexionar: tiña que executar a consígna, non podía elaborar un xuízo persoal". As "ordes en nome do Führer eran sacras" e el era "un soldado". As pasaxes en que describe os gaseamentos son de agárrate. Con todo, confesa que sentiu "tranquilizado" ao ver que o Zyklon B, o preparado de cianuro usado nas cámaras, era hixiénico e mataba axiña e ben. "Un breve berro, case afogado e todo terminara". O máis importante "era manter unha calma o máis completa posible durante a operación de chegada e desnudamento". Entón, "até os nenos entraban xogando nas cámaras de gas". Cando algunha muller se alteraba, "había que collelas rápido, levalas aparte e pegarlles un tiro na caluga". Höss, que vivía no campo coa súa muller e os seus fillos, en plan "O neno co pixama de raias", ten momentos dun lirismo repulsivo: "Durante a primavera de 1942, miles atoparon a morte nas cámaras. A súa saúde era perfecta; as árbores que rodeaban a instalación estaban en flor. Ese cadro en que a vida se relacionaba coa morte quedou na miña memoria". Todo o asunto do exterminio, asegura, fíxolle infeliz en Auschwitz e provocou nel "impresións indelebles e ampla materia de reflexión". Axudáballe a vencer os escrúpulos, explica, falar con Eichmann. Ou tomar copas con Mengele, que xa é pasatempo.

É fácil percibir en todo iso un gran exercicio de cinismo, cando se lle escapan expresións como: "En Auschwitz non había tempo para aburrirse". De feito, entre tanta jeremiada -e perdón pola expresión- un queda coa idea de que o mando do campo, a súa planificación, construción e administración, foi, para el, a súa mellor hora. Ao pechar as memorias, di que se mantén fiel á filosofía nacionalsocialista aínda que recoñece que o exterminio de xudeus "constituía un erro", pero máis que nada porque "espertou o odio de todo o mundo contra Alemaña" e "permitiu á xudaría achegarse ao seu obxectivo final". De todo o libro seica non hai nada peor que a frase final. Tras reflexionar sobre o feito de que "o gran público" o considere un sádico e o asasino de millóns de seres humanos, anota: "Nunca comprenderán que eu tamén tiña corazón". Puaf.

El País - 11.10.09

sexta-feira, 21 de agosto de 2009

T4: Medicina para matar




Por Rafael Poch

Berlín - 20/08/2009
.
Entre 1933 e 1945, alemáns e austríacos asasinaron a máis de 210.000 minusválidos físicos e mentais, e esterilizaron á forza a 400.000 persoas, nun programa científico racista encamiñado á "mellorar a raza". Directamente relacionado cos prolegómenos do xenocidio xudeu (seis millóns) e das matanzas de prisioneiros de guerra soviética, xitanos e outros, esta masacre menos coñecida foi evocada entre marzo e xullo nunha ampla exposición do Museo Xudeu de Berlín, en colaboración co Memorial do Holocausto de Washington. De momento non hai plans de levar esta exposición por outros lugares de Alemaña ou do mundo, din no museo xudeu. Antes dos nazis, a esterilización de persoas con "defectos" foi un fenómeno internacional que chegou a aplicarse e a xerar leis en diversos países. En Alemaña foi levado ate extremos criminais. Da esterilización pasouse á eliminación, en cámaras de gas anterior ás de Auschwitz-Birkenau, mediante inxeccións letais ou con recortes alimentarios que ampliaban a mortalidade. "Tratábase de eliminar xente que non encaixaba co ideal racista", explica Margret Kampmeyer, directora da exposición berlinesa. A actualidade da mostra, que inclúe testemuños e vídeos de vítimas, ten que ver coas presentes discusións sobre as "fronteiras éticas da ciencia, por exemplo coa xenética ", di Kampmeyer.
.
LIMPEZA DO "CORPO NACIONAL"
.
En Alemaña, a primeira "Lei para a prevención da descendencia xeneticamente enferma" (lei de esterilización) data de xaneiro de 1934. O seu obxectivo era, "erradicar as manchas hereditarias bioloxicamente inferiores", evitar a "procreación sen inhibición" dos tarados con vistas a levar a cabo unha "limpeza gradual do corpo nacional". Estimouse que 1,2 millón de persoas debían ser esterilizadas, pero a cifra reduciuse a 400.000 nunha primeira fase, é dicir a un 0,5% da poboación alemá de entón, que incluía a Austria, ou ao 1,5% da poboación entre 14 e 50 anos. Esa é a cifra de esterilizados que se acadou ate 1945, en moitas rexións con ate un 30% de casos de "recalcitrantes" que foron forzados, e uns 5.000 nenos con minusvalías que foron asasinados. Acompañando esa lei, houbo centenares de miles de abortos forzados entre as obreiras de Europa Oriental deportada a Alemaña, e 2.300 casos (no 1943) de castración de homosexuais. Na zona do Ruhr, onde as tropas coloniais francesas, magrebís e indochinesas, participaran na ocupación de entreguerras e deixaran varios centos de nenos nados de mulleres alemás, levouse a cabo un programa para a esterilización dos bastardos "do Rin ". Ao mesmo tempo, practicábase unha "euxenesia positiva" que penalizaba o aborto no marco da política natalista. 40.000 persoas foron condenadas por iso, incluídas penas de morte para médicos polacos que practicaron abortos a mulleres alemás. Tamén lanzaronse programas como o "Lebensborn", para cruzar ao persoal das SS con mulleres nórdicas, especialmente en Noruega. A lei de esterilización viu seguido pola famosa "Lei para a protección do sangue alemá e o honor alemán" de setembro de 1935, que prohibía os matrimonios, e as relacións, entre xudeus e non xudeus alemáns.
.
PROGRAMA DE ELIMINACIÓN
.
Desde xaneiro de 1940 púxose en marcha un programa de eliminación directa de minusválidos chamado T4, que levaba o nome da vila do número 4 da berlinesa Tiegartenstrasse, requisada a unha familia xudía, en onde atopábase inicialmente o departamento adxunto á Chancelaría do Führer responsable do programa segredo. Os médicos Karl Brandt e Philipp Bouhler foron postos ao mando do asunto, co seu colega Viktor Brack á fronte do día a día. O programa contaba con seis centros de eliminación (Brandenburg, Grafeneck, Hartheim, Sonnenstein, Bernburg e Hadamar) nos que se estrearon recursos como as cámaras de gas con duchas. Na súa declaración ante o Tribunal de Nuremberg, Brandt declarou debater persoalmente con Hitler os métodos para matar. "Cal é o máis humano?", preguntoulle Hitler, e el respondeu que o gas. Os pacientes inválidos chegaban aos centros en tren ou autobús, eran espidos e fotografiados, examinabaselles e se levaban ouro na dentadura marcabaselles cunha cruz no lombo. Logo entraban nunha sala de duchas onde eran gaseados durante dez minutos coas bombonas fornecidas por BASF e IG Farben. Aos cinco minutos os pacientes esvaecían e aos dez morían. Esperábase dúas horas antes de ventilar e abrir a cámara para retirar os corpos. Antes de incinerarlos -operación referida como "desinfección"- extraíase o ouro dos corpos marcados e os órganos para estudos científicos. En resumo; o T4 foi modelo e precursor do Holocausto iniciado pouco despois, no sentido de que proporcionou cadros e técnicas organizativas para o exterminio. Irmfried Eberl, o director dos centros de Brandenburg e Bernburg, foi o primeiro comandante do campo de exterminio de Treblinka. A partir da Conferencia do Wansee (marzo de 1942), os xudeus foron excluídos da esterilización, "no entendemento de que eles mesmos, e non os seus futuros fillos, eran os que ían a ser eliminados", explica a historiadora Gisela Bock da Universidade Libre de Berlín. A exposición berlinesa incluiu unha entusiasta nota do respectado neurólogo do Kaiser Wilhelm Institute de Berlín, Julius Hallervorden acusando recibo, en marzo de 1944, de 697 cerebros humanos extraídos de vítimas do programa de "eutanasia", moitos deles nenos. Material desa procedencia seguiu utilizandose en Institutos alemáns ate os anos noventa segundo o historiador británico Michael Burleigh.
.
O ESCÁNDALO DE GRAFENCK
.
Os asasinatos do programa T-4 presentábanse ante os familiares das vítimas como falecementos naturais por diversas enfermidades, pero deron lugar a misterios e denuncias. Anciáns, doentes mentais e nenos minusválidos mentais desaparecían dos centros asistenciais e as familias recibían unha urna con cinzas. Como era posible, por exemplo, que no asilo de Grafeneck, con só cen camas, tivesen falecido dous mil pacientes en corenta días, preguntouse o pastor protestante Gerhard Braune. En Münster, o bispo católico Clemens August von Galen denunció a eutanasia nun sermón sen ambigüidades de agosto de 1941, cuxo texto foi lanzado en pasquíns sobre Alemaña pola aviación británica. No Vaticano coñecíase o que estaba pasando e, a diferenza do Holocausto contra os xudeus, protestouse enerxicamente. Moitos dos que se atreveron a denunciar acabaron en campos de concentración.
.
A EUXENESIA ALEMÁ
.
En 1883 o británico Francis Galton, curmán de Darwin, empregou o termo "euxenesia", do grego "bo nacemento", entendida como a aplicación das leis biolóxicas da herdanza ao perfeccionamento da especie. A euxenesia tivo grande predicamento en países como Estados Unidos e Suecia, onde deu lugar a leis (pouco aplicadas) contra a reprodución de persoas con taras físicas e psíquicas, pero foi en Alemaña onde fixose máis popular entre os científicos e dexenerou no concepto de "Rassenhygiene" ou hixiene racial. Con dous millóns de mozos mortos na guerra de 1914-1918, unha crise económica sen precedentes e a "humillación de Versalles" exacerbando o seu nacionalismo, moitos científicos evolucionaron cara á idea de actuar contra persoas e colectivas consideradas ameazas biolóxicas á saúde da nación. Abandonaron conceptos fundamentais como o de atención ao paciente en beneficio da noción dun colectivo "biolóxico", a vila alemán, ou a raza, e abrazáronse expresións como "material humano", ou a observación dos doutores Karl Binding e Alfred Hoche sobre a "vida inútil" dos doentes mentais, na que, "se non hai sufrimento, non pode haber piedade". A propaganda nazi enfatizou o custo do mantemento de institucións asistenciais para a "poboación inútil" e a súa chegada ao poder converteu a euxenesia nun asunto puramente criminal. Nun discurso de 1938, o Ministro de propaganda nazi Joseph Goebbels deixou claro o orzamento oficial; "O noso punto de partida non é o individuo. Non subscribimos a opinión de que se debe dar de comer ao famento, de beber ao sedento ou vestir ao espido. Os nosos obxectivos son completamente diferentes: ter un pobo sa para predominar no mundo". A consecuencia foi un programa de eliminación de "poboación superflua" que os nazis fixeron pasar por "eutanasia", é dicir pola acción/omisión que acelera a morte de pacientes desafiuzados para evitar sufrimentos.
.
CIENTÍFICOS IMPUNES
.
A impunidade dominó aos científicos alemáns implicados no T4. Despois da guerra, a maioría dos científicos racistas alemáns continuaron con normalidade as súas carreiras. Vinte e tres médicos e administradores foron xulgados, dos que dezasete foron condenados, sete deles á pena de morte. Joseph Mengele, o famoso carniceiro de Auschwitz, fuxiu a Brasil e morreu tranquilamente na cama nos anos setenta. Moitos outros, entre eles Otmar von Verschuer, Julius Hallervorden, e Eugen Fischer, eludiron todo castigo e continuaron as súas respectables carreiras académicas na Alemaña de posguerra.

segunda-feira, 27 de julho de 2009

O Yad Vashem


Por Afonso Vázquez-Monxardín
La Región (21-07-2009)


O outro día faláballes do Yad Vashem de Xerusalem. Se cadra o lembran vostedes porque o ano pasado recibiu o premio Príncipe de Asturias nalgunha modalidade que non lembro, pero que sen dúbida tería que ver coa conservación da memoria ou da xustiza humana. Porque o Yad Vashem é un complexo que ocupa unha cuíña nunha estrema da cidade nova de Xerusalém leste, a zona xudía, dedicado á conservación da memoria. Esta homenaxe estrutúrase en catrou ou cinco seccións principais. As máis coñecidas son o bosque dos xustos entre as nacións, lugar onde cada árbore conmemora a lembranza dunha persoa que axudou a un ou varios xudeus a escapar do holocausto, e o Museo que é un emotivo repaso á historia do antisemitismo e da ‘shoáh’ ou exterminio no tempo dos nazis. Segue o Arquivo da memoria onde teñen millóns de documentos administrativos e miles de testemuños persoais gravados, e a Escola internacional onde a través de diversos cursos para xentes provenientes de todo o mundo promocionan a reflexión ética sobre a necesidade de transmitir o horror do exterminio industrial de seis millóns de persoas, despois das decisións administrativas e da colaboración colectiva de xentes do común, coma vostede ou coma min. Sobre todo aquí, en contacto directo co vangarda intelectual da comunidade xudía o que xorden son preguntas para as que hai poucas respostas. E o Yad Vashem non é a lembranza só das xestas heroicas, pero tamén do sufrimento dos presos en terribles desacougos vitais.
O outro día, por exemplo, escoitamos a un velliño de 95 anos que foi violinista e enxeñeiro en Auschwitz. Fixo el ilusionado as cinco horas de autobús desde Eilat, sobre o Mar Vermello, a Xerusalem para contarnos o seu testemuño e amosarnos no seu brazo co seu número aínda tatuado o mesmo día de entrada no Campo. Díxonos cousas terribles na vella lingua sefardita aprendida na súa infancia na cidade de Salónica. Entre elas, que el nunca pasou fame en Auschwitz.Con crueza e xenerosidade vimos nel o debate eterno e irresoluble sobre os dilemas da vida. ¿Que facer? ¿Non é máis fácil deixarse morrer ou deixarse matar que empeñarse tratar de facer o posible por conservar algo de vida? Aquí acollen como parte deles a todos os xudeus en todas as respostas. A multitude de datos novos, de diarios e entrevistas sinalan que os xudeus sabían de campos de traballo, pero non dos seis de exterminio porque ninguén saía deles vivo. Pero moitos que non eran de exterminio non foron mellores. Un exemplo destes dilemas. No gueto de Vilna o xefe nazi decidiu que a familia xudía eran pai, nai e dous fillos. Non máis. Os pais debían escoller dous. A alternativa era a morte de todos. Coñecese como o dilema de Vilna. ¿A resposta correcta? Non a hai. Non hai resposta. Moitas veces non hai respostas correctas a esgazadoras preguntas inhumanas.

sábado, 11 de julho de 2009

O fume dos trens




Por Félix Romeo


QUÉN SON. Noite do domingo ao luns. Estou tirado no sofá. Bótolle unha ollada as compras do Rastro: Non son Stiller, de Max Frisch, na súa primeira edición española, de 1958, en Seix Barral. Encántame como editaba Carlos Barral nos 50 e 60: as sobrecubertas con fotografías en branco e negro. Neste, unha de Oriol Maspons: unhas mans suxeitan o retrato dunha muller. Non lin Non son Stiller, pero é un dos libros preferidos de Martín Casariego e por iso o empezo. A novela ten moito ritmo. A pesar das obsesións de Frisch, que quería facerse un oco entre Kafka e Mann, é un relato de aventuras, próximo a Hemingway e a Graham Greene. A participación do protagonista na Guerra Civil, voluntario das Brigadas Internacionais, é un refrán que volve unha e outra vez pero profunda nesa peripecia que acabou chuscamente, sen dignidade. O final, onde é o fiscal quen pasa a resumir a historia de Stiller ou de quen non é Stiller, sobra.

ODIOS AMORES. A tradutora de Non son Stiller é Margarita Fontseré, que tamén traduciu a Ingeborg Bachmann. Bachmann e Frisch mantiveron un turbulento amor. Frisch escribiu sobre ese tempo escuro: Digamos que me chamo Gantenbein (Debate), que tampouco lin e que xa desexo ler. Quizais esa novela levase a Bachmann ao manicomio.

SHOAH. Noite do domingo ao luns. Leo Non son Stiller, e teño a tele posta coma se fose unha cheminea. A casualidade fai que pille o comezo de Shoah, o magnífico documental de Claude Lanzmann. Salto ao computador para saber se emitirán a película enteira, nove horas e media, e terei que quedarme toda a noite escoitando o terror relatado polas súas vítimas. Non, desgraciadamente. TVE decidiu emitilo tronzado, como a primeira vez que o programou. Hai anos anunciouse a edición en DVD de Shoah en España, pero non saíu. Pódese conseguir a versión francesa (compróboo en fnac.fr) e tamén se pode conseguir a versión italiana (compróboo en lafeltrinelli.it): Einaudi publicouno xunto a un libro (editado en castelán en Area Libros) e foi un gran éxito. Volvo sentir un profundo estremecemento durante algo menos de dúas horas (é a primeira entrega, non averiguo cando será a seguinte). Lanzmann fai historia sen documentos: só palabras. Sobre mortos, sobre a dor, sobre brutalidade, sobre industria da destrución, sobre espectadores de todo aquilo, sobre o milagre de sobrevivir, sobre o incomprensible... Gústame que Shoah suceda en tantos lugares e en tantas linguas e con tantas testemuñas. Gústame ver a Lanzmann e á tradutora en plano cos protagonistas. Lanzmann fuma e o fume do cigarro confúndese co fume dos fornos, co fume dos trens.

PATAGONIA. Vexo Shoah e pregúntome se alguén traducirá as memorias de Lanzmann, A lièvre de Patagonie (Gallimard), que entrou en Francia, e segue, e contra todo prognóstico, na lista de libros máis vendidos. Vexo Shoah e pregúntome por que se estrea en tantas salas Good, película lamentable, e Shoah hai que vela case clandestinamente. Vexo Shoah e pregúntome cantos exemplares dos libros de Lanzmann vendéronse en España e cantos de Jonathan Littell. (Para que a miña pregunta non sexa retórica, escribo a Area Libros, editorial de Lanzmann en España, pero non responden: o ISBN di que non pasaron da primeira edición.)

ESCRIBIR OS CAMPOS. Non pensaba lelo xa, pero despois do tremor de Shoah póñome con Écrire lles camps (Belin), de Alain Parrau, cuxa edición de peto trouxen hai dúas semanas de Pau. é un bo ensaio, e fala tanto dos lager como do gulag. Descóbreme a Tadeusz Borowski, que está traducido: O noso fogar é Auschwitz (Alba). Suicidouse en 1951; segundo Czeslaw Milosz, que o consideraba un escritor de primeira magnitude, por mor dunha crise de conciencia pola súa complicidade coa opresión estalinista sobre Polonia. Descóbreme a Robert Antelme, tamén traducido: A especie humana (Area Libros). Explica Parrau que tras algúns libros sobre o lager, xurdiu en Francia un fartazgo; en Les Temps Modernes, a revista de Sartre, escribiron sobre Antelme en 1949: «Outro libro sobre os campos! Despois dos de Rousset, de Kogon, e de tantos outros, cría que todo estaba dito [...]. A guerra terminou. Temos dereito a gozar da paz sen que nola amarguen».

CELAN. Antes que con Frisch, Ingeborg Bachmann viviu unha historia de amor con Paul Celan, cuxos pais morreron nun campo de concentración mentres el penaba nun campo de traballo. En Mecanismos internos (Mondadori), estupendo libro de reseñas, Coetzee cita un poema de Celan que acaba así: «Todo segue o seu curso».

quarta-feira, 8 de julho de 2009

Lugares da memoria histórica de Europa. Por Simone Veil



Por Simone Veil.

Dentro de non moitos anos desapareceremos quen sufrimos a deportación aos campos de exterminio nazi. En Francia, creo que quedamos uns cantos centenares, pouco máis de 200 ou 300. Cando desaparezamos, haberá que atopar quen manteña esta memoria. Para min a deportación é unha obsesión permanente e ela contribúe á miña reflexión sobre a política, a sociedade e a vida en xeral; tamén sobre a solidariedade. Quen a sufrimos necesitamos falar diso, aínda que nada máis sexa para exorcizar esta terrible experiencia e evitar que se repitan os erros que conduciron a aquela traxedia. Lémbrese que cando os deportados volvemos ás nosas casas, tivemos que loitar para reconstruír a nosa vida, para crear ou volver crear un marco familiar.


En Francia 75.000 xudeus foron deportados; volveron 2.500. Hoxe, somos só uns cantos centenares; quédanos moi pouco tempo para transmitir a nosa memoria. Os historiadores deben ter en conta o relato persoal de quen fomos testemuñas porque non se dispón de elementos tan valiosos de información. Sorpréndeme que, desde hai poucos anos, o interese dos historiadores e dos escritores por coñecer as múltiples facetas da deportación dos xudeus foise ampliando máis aló dos países máis coñecidos, como é o caso de Alemaña, a outros, como Polonia e Ucraína, onde os xudeus foron detidos e asasinados antes de que se lles enviasen aos campos de concentración. As múltiples investigacións realizadas nos últimos anos e o testemuño escrito por moitos deportados confirman como aos xudeus chegados de toda a Europa ocupada enviábaselles directamente á cámara de gas e como se exterminaba deste xeito tan expeditivo aos nenos de menos de 15 anos e a moitos adultos de máis de 40 anos. Pero non eran os únicos. Recordo moi ben que, en maio e en xuño de 1944, 400.000 húngaros chegados directamente de Hungría foron obrigados polas SS a prolongar as ramplas que chegaban até os crematorios e a maioría, sen distinción de idade, sufriron aquela morte. Uns meses máis tarde, o 18 de xaneiro de 1945, cando o Exército Vermello achegábase a Auschwitz, os deportados, como eu mesma, como a miña nai e a miña irmá, saímos a pé e camiñamos durante máis de 70 quilómetros, no medio dun frío intensísimo. Moitos morreron de frío e de fatiga. Despois duns cantos días, fomos obrigados a montar en vagóns completamente abertos e así, desde a pequena cidade de Glavich, atravesamos unha gran parte de Alemaña, até chegar a Bergen-Belsen. Pero Auschwitz-Birkenau e Bergen-Belsen non eran os únicos lugares onde foron exterminados os xudeus. Houbo outros moitos campos de concentración nos que se gaseaba ás persoas inmediatamente. Existiron outros moitos pequenos campos de concentración, máis descoñecidos ou esquecidos, nos que 10 ou 15 persoas encargábanse de exterminar axiña que como chegaban. Houbo moitos exterminios que se fixeron in situ e esoutros exterminios, con moita frecuencia, ocultáronse.


Pasaron 60 anos durante os cales os acontecementos nos depararon moitas sorpresas e fixéronnos afrontar interrogantes que non imaxinaramos. Auschwitz, o maior campo de exterminio, o único no que se conservan pegadas visibles do exterminio, foi declarado Patrimonio da Humanidade pola UNESCO. Pero, ademais, exponse a conservación do propio sitio, das barracas, dos obxectos persoais das vítimas. Hoxe día é necesario que a Unión Europea decida renovalo para frear a súa destrución debido ao turismo de masas e ás condicións climáticas da rexión. Seica sexa necesario crear un Museo do Exterminio en Birkenau, onde se teñan en conta non só Auschwitz, senón tamén unha serie de lugares onde se fixeron exterminios e son menos coñecidos.


Pasaron os anos. A partir dos anos 50, aos poucos, foise conformando a unidade de Europa sobre a base da reconciliación, grazas ao esforzo inicial de persoas como Robert Schuman. Hoxe temos grandes perspectivas para reforzar todos xuntos o proceso de unidade. O Tratado de Lisboa non está lonxe. Con el van cambiar moitas cousas e en particular vai converter ao Parlamento Europeo nun órgano supremo. Pero debemos facelo con moita rapidez porque, se esperamos demasiado, non se logrará. Hoxe cabe esperar que de aquí a outubro o Tratado de Lisboa sexa finalmente ratificado e se leve inmediatamente á práctica. Finalmente, paréceme importante sinalar até que punto é importante o traballo que se está realizando en España neste sentido, con iniciativas como as levadas a cabo pola Fundación Academia Europea de Yuste, que se esforzan por organizar actividades de grande envergadura, coma o seminario doutoral en estudos europeos centrado nas Memorias e Lugares de Memoria de Europa, dirixidas á mocidade europea co ánimo de comprometerlles no proceso de construción europeo, que é a nosa gran esperanza.


segunda-feira, 1 de junho de 2009

O "reloxeiro" do Holocausto




Por Hermann Tertsch


"Segundo foime ordenado...", "dacordo co que me foi encomendado...", "en conformidade co decidido pola superioridade...".

Estes tres latiguiños son, sen dúbida, o leitmotiv desas memorias escritas por Adolf Karl Eichmann, ese reloxeiro minucioso do holocausto, nunha prisión de Israel nos meses que transcorreron desde a súa captura en Arxentina até o seu xuízo e a execución da pena de morte imposta. Pola soga. Agora, este gran organizador da maquinaria de morte máis sofisticada nunca habida volve coa súa palabra escrita, aínda que en parte censurada por el mesmo ou polas autoridades israelís. Pero o lexible nestas case 600 páxinas feitas públicas por Israel esta semana é auténtico. Xea o sangue non xa o descrito, senón o xeito, ese veo que apenas oculta non xa a trivialización do crime, senón a incapacidade do loito do que falaba o psicanalista Alexander Mitscherlich cando analizaba motivación e consecuencias do exterminio do xudeu europeo. Eichmann cumpría ordes. No sentido máis estrito.

.

Aí non mente nestas memorias que este iluso cría poder publicar aínda vivo e ver os exemplares encadernados e dedicados a amigos e parentes. O Dr.Servatius, o seu avogado defensor no xuízo en Israel, ía ser o seu axente literario. Non funcionou aquela aventura literaria. Eichmann morreu aforcado en Tel Aviv sen verse agasallado por unha autobiografía exculpatoria, pero moi reveladora das reviravoltas da alma dun dos maiores verdugos da historia, sempre pulcro, que só unha vez tivo que limparse o abrigo de restos do cerebro dun neno xudeu executado "cando el se apresuraba a impedir a súa morte". O seu xefe de campo pasoulle unha gamuza polo elegante abrigo. Despois fóronse a beber viño. Se o lector se puidese abstraer da identidade do personaxe, as súas longas peroratas sobre a súa mocidade simpática e burguesa en Linz, cidade austriaca á que chegara coa súa familia desde o seu natal Solingen, en Alemaña, resultarían patéticas ou inofensivamente ridículas.

.

Era un mozo sociable Adolf Eichmann na Austria alta, onde o seu pai traballaba como funcionario dos ferrocarrís. Tratábase con todo o mundo e xa moi pronto coñeceu a Alois Kaltenbrunner, que fora máis tarde xefe da Gestapo en Viena e un dos verdugos máis sanguinarios do réxime. Kaltenbrunner si era un fanático, segundo din as crónicas. Eichmann, non. Nunca tivera motivo nin razón para odiar aos xudeus, nin aos xitanos, nin aos

homosexuais, nin aos polacos. Non era un ideólogo. "Apenas lía na miña mocidade", recoñece nun momento. A intoxicación ideolóxica, procedente máis da contorna que de fontes intelectuais, apenas era unha fina capa de verniz que lle permitía seguir con seguridade a súa carreira administrativa dentro do Departamento Principal de Seguridade do Reich. Eichmann cumpría ordes e diso se trataba, de fiabilidade, efectividade, baixo custo e perfecta distribución de recursos. O demais daba igual. Xudeus, parafusos, porcos ou gases letais tiñan que chegar á súa hora ao seu sitio ao menor custo. Auschwitz "foi unha extensión rutineira do moderno sistema de fábricas. En lugar de producir mercadorías, a materia prima eran seres humanos, e o produto final, a morte; tantas unidades ao día consignadas coidadosamente nas táboas de produción do director", segundo escribiu no seu día Feingold no carácter único do holocausto.

Claves de conduta

.
Así se len estas memorias, que, por suposto, menten en defensa propia, o que é lexítimo, pero revelan moitas das claves de conduta de quen fixeron realmente posible o holocausto. Di no seu imprescindible libro "Modernidade e holocausto" Zygmunt Baumann que "o aumento da distancia física e psíquica entre o acto e as súas consecuencias ten maiores efectos que a suspensión das inhibicións morais: invalida o significado moral do acto e, por tanto, anula todo conflito entre as normas persoais de decencia moral e a inmoralidade das consecuencias sociais do acto". Eichmann fala nas súas memorias sobre o Plan Madagascar, o proxecto de enviar a todos os xudeus alemáns a aquela colonia francesa unha vez tomada París como a operación humanitaria por excelencia. E bota a culpa de que todo se desviase" a que a dinámica da guerra e algúns obcecados como Ribbentrop, Himmler ou o propio Hitler se inclinasen cara a solucións máis económicas que a viaxe en barco ao sur de África, é dicir, cara aos relativamente baratas viaxes en tren de gando ou mercadorías até os campos de exterminio no sur de Polonia. "Eu non quería, pero as circunstancias e os meus xefes ordenáronmo e eu son o que son, un funcionario obediente. Preferiría outro destino cuxas consecuencias non me trouxesen a xuízo aquí. Pero a obediencia é sacra". Ésta era a estratexia de defensa de Eichmann nos seus intentos por evitar a pena de morte ante o tribunal en Jerusalem.
Son unha das constantes na redacción destas memorias, que son unha alegación edulcorado con sensibilidades forzadas. Igual que o son, dunha forma tan sorprendente e arrepiante, as continuas faltas de ortografía deste polo demais tan exacto e pusilánime executor. Isto volve reforzar a terrible incógnita de como xentes como Eichmann, Himmler ou Kaltenbrunner lograron facerse coa maioría de vontades no país de Thomas Mann ou Novalis. A redacción destes escritos é propia dun funcionario de terceira orde nas liñas de tranvía dunha cidade de provincia alemá de entreguerras, do seu sector máis iletrado. Con todo, proceden dun home ao que se lle encomendou "solucionar a cuestión xudía en Alemaña", un país que por medio das vertixinosas conquistas do seu Exército cada vez era máis grande. As decenas de miles de xudeus para deportar ao outro hemisferio convertéronse pronto en millóns, por Polonia e Holanda, por Ucraína, Bélxica e Francia e Italia. Por todas partes aparecían xudeus nos territorios ocupados e el, pobre funcionario acosado polos deberes e o traballo, Eichmann, tiña que facelos desaparecer, segundo as súas intencións, din as memorias, polas boas; polas peores, polo xenocidio, demostra a historia. As memorias foron feitas públicas agora, case 40 anos despois do xuízo e a forca a Eichmann, por un motivo relativamente trivial. Unha profesora norteamericana, Deborah Lipstadt, mantén un xuízo en Londres co coñecido historiador revisionista de simpatías neonazis que é David Irving, ao que acusa de tentar negar a existencia dos fornos crematorios e os campos de exterminio. A profesora Lipstadt ten demasiadas probas, peor aínda, demasiadas probas vivas que saben que Irving mente. Eichmann en ningún momento nega o exterminio e a cremación de millóns de seres humanos nin a súa participación, obediente e disciplinada, no mecanismo que fixo isto posible. Cando relata fríamente os crimes que para el son en realidade un esforzo suplementario no seu traballo para garantir a puntualidade dos trens con destino á cámara de gas que el organizaba con pedantería, demostra Eichmann a terrorífica lucidez de Max Weber ou Hannah Ahrendt cando falan da desvinculación total neste asasinato tan siniestramente moderno entre verdugo e vítima. "O holocausto non foi un escape irracional dos residuos non erradicados da barbarie premoderna. Foi un inquilino lexítimo da casa da modernidade, un inquilino que non estaría cómodo en ningunha outra casa. Nunca o holocausto entra en conflito cos principios da racionalidade", di Baumann. Tamén, entre os seus intentos de botar toda a culpa do sucedido aos demais, como xa fixeron os seus colegas do crime en Núremberg en 1945, Eichmann dá forza ao que se deu en chamar a escola funcionalista en relación co holocausto e en contraposición aos intencionalistas. Estes últimos, entre os que hai moito historiador mozo anglosaxón, pensan que desde un principio en 1933 había en Alemaña un Goberno coas cámaras de gas deseñadas. Isto é sobreestimar á banda de rufians que, co seu cóctel ideolóxico de igualitarismo, racismo e expansionismo, así como a inestimable colaboración da covardía histórica de moitos segmentos crave na sociedade alemá, fixeron posible este inmenso fracaso da civilización e a quebra total da piedade. Eichmann, en Jerusalem, loitando contra unha pena de morte que non puido evitar, dedicouse a escribir e escribir, mesmo a divagar con fantasías de nenez. Pero nada soa a loito. Son 600 páxinas estas memorias que deixan a un convencido de que Eichmann tería un inmenso desgusto cun desaxuste de horarios, quizais iso lle fíxo recapacitar que máis aló da obediencia podería estar o que Hannah Ahrendt chama "a piedade animal que senten todos os homes normais en presenza do sufrimento físico". Eichmann era normal. é o que máis arrepía. As contas do crime Zygmunt Baumann e Hannah Ahrendt explican moi ben a dinámica de escalada do crime. E a súa banalidade. Ante unha tarefa semellante, "o mestre político é un diletante fronte ao experto, ante o funcionario cualificado na administración".
.
Hai un obxectivo que conseguir, a desaparición dun certo territorio dun corpo hostil como os xudeus eran para os nazis. A forma de facelo dependía das circunstancias, sempre valoradas polos expertos, que calculaban viabilidade e custos.Aquí estaba o reino de Eichmann. Quería en principio mandar aos xudeus a Madagascar. Resultaba moi caro e os barcos en guerra teñen outras funcións que servir de cruceiro para deportados. Despois quixo crear un inmenso gueto en Polonia. Pero tamén alí as autoridades alemás querían menos xudeus, se é posible ningún, non máis. Así as cousas, o 20 de xaneiro de 1942 decidiuse definitivamente que a mellor forma de acabar coa xudeus era matalos a todos. As contas cadraban. Máis barato o Zyklon B, o gas para as famosas duchas dos campos de exterminio, que o gasóleo e frételos a ningún sitio.

sábado, 30 de maio de 2009

Individuos, masas e crimes


Por Hugo Hiriart
.
Dieter von Wisliceny, novo funcionario das SS, revelou en Núremberg que, en agosto de 1942, visitara a Eichmann nas súas oficinas de Berlín e preguntoulle acerca da sorte que correrían os xudeus deportados a Polonia. Eichmann achegouse a unha caixa de seguridade e sacou un groso cartafol de documentos referentes á política antixudía; dela extraeu un papel de orla vermella que ensinou ao visitante. Era o exemplar da orde, asinada por Himmler, pero baseada nunha orde de Hitler mesmo, que deu comezo á "solución final", é dicir, o asasinato industrial e en masa de xudeus de todas as idades. A Wisliceny afectoulle a gravidade do momento e exclamou: "Queira Deus que os nosos inimigos non fagan nunca o mesmo co pobo alemán." "Non che poñas sentimental" respondeu con desdén Eichmann, "trátase dunha orde do führer." Tal era a fría e impersonal natureza das bestas que urdiron e executaron o maior crime da historia humana. A Primo Levi, testemuña de lucidez impecábel, interrogábano con frecuencia acerca de por que o seu libro acerca do seu cativerio en Auschwitz non traslucía xeito algún de odio, nin resentimento sequera, cara aos seus torturadores alemáns. Coa habitual delicadeza e elegancia da súa intelectiva, Levi explicou, nun apéndice de "Se isto é un home", a súa memoria dos campos de exterminio, que o odio é persoal, diríxese a individuos particulares, e "os nazis, prudentemente, facían que o contacto directo entre amos e escravos se reducise a un mínimo". É dicir, el só podía encarnar odio ou resentimento en "rostros concretos, individuais", non en institucións ou grupos. O odio precisa, para nacer, unha mestura de lucidez e de cegueira. Demasiada lucidez, entender demasiado, sufócao, xa o dixo Spinoza: "Unha paixón que se entende, deixa de ser paixón", e demasiada cegueira non consegue enfocalo.
.
Obsérvese que Eichmann non parece odiar, parece máis ben, como se comprobará despois no tribunal xudeu en Israel, un simple burócrata algo obsesivo. A maldade fría, o prusiano impasíbel e destrutor que sabe sánscrito, a barbarie educada que observou con inquietude Flaubert ("arrepíanme máis que os caníbales", dixo). Os nazis sentían certo orgullo de ser comparados con bárbaros, coas hostes de Atila, por exemplo. Höss, médico das SS, dedicábase con entusiasmo a desposuír cadáveres de xudeus asasinados polos nazis dos seus dentes de ouro, que logo se fundían e transformábanse en lingotes. Cando o interrogador provocativamente preguntoulle en Núremberg se se quedara con bens de xudeus, respondeu indignado: "Non só non podía, senón que enriquecerme dese modo iría contra os meus principios... Non sería decente." "O abismo entre crime abominábel e ridícula mojigatería era notábel no caso de Höss", xulga Overy. Asumía toda gazmoñería e deixaba pasar a brutalidade dos máis torvos crimes. Cousa non rara na xente moi gazmoña e moralista. Pero iso de Höss xa non era certa cegueira, senón propiamente fonda estupidez moral. Hugo Trevor-Roper, no seu libro sobre Hitler, sostén que, contra a aparencia, no goberno nazi non reinaba unha obediencia cega, unha disciplina canina, unha orde alemá semimaniático, senón que, pola contra, reinaban nel un desaxuste e imprecisión completos e a desorde máis caótica. Aínda así, a persecución contra os non arios e os inimigos políticos, complexa de organizar, tivo un impecábel desenvolvemento.
.
Os nazis perderon a guerra, mais lograron destruír o xudaísmo europeo. As traxedias, co tempo, perden o seu fío, e se amansan. Só o Holocausto non unicamente permanece agudo e lacerante, senón que cos anos parece aumentar o seu absurdo horror. E digo "absurdo" porque o mal absoluto ten sempre algo de ilóxico, demencial... absurdo. A maldade do asasinato en masa, perfectamente organizado e minuciosamente realizado, é cada día máis asombrosa e máis atroz.

quinta-feira, 28 de maio de 2009

A memoria, garatía de futuro para a humanidade





Fotografías de Abel García


Por Josep Antoni Durán i Lleida
Portavoz de CiU no Congreso dos Deputados
.
A visita aos campos de exterminio nazis convértese, inevitablemente, nunha das experiencias máis sobrecolledoras que pode experimentar calquera ser humano. Cuestiona, nun instante, toda a fe no progreso ou na decencia da humanidade e así mesmo demostra cuán cerca estamos da brutalidade máis primitiva, ate no corazón mesmo da supostamente culta e civilizada Europa. Nomes como Treblinka, Mauthausen, Oranienburg ou Auschwitz erixíronse en sinónimos de horror e de vergoña, e non é estraño que ante os mudos e elocuentes restos de tanta atrocidade, o propio Papa Benedito XVI se preguntase onde estaba Deus neses momentos. Sen que nada nin ninguén mitigue a dor, veñen ao recordo as palabras de Hannah Arendt contidas no seu libro "Eichman en Jerusalem", cando afirma que as accións de resistencia pacífica do pobo danés ante as leis e a persecución antisemita dos nazis deberían ser explicadas en todas as facultades de ciencias políticas do mundo como exemplo da forza da resistencia pacífica e do poder dos valores éticos. Baste só recordar que o rei Cristian X quixo ser o primeiro cidadán danés que levara a estrela amarela cosida na manga do seu brazo no caso de que as persoas de orixe xudía de Dinamarca fosen obrigadas a iso. É obvio que o heroico comportamento do pobo danés merece ser destacado polo seu carácter excepcional. Se as restantes nacións actuasen do mesmo xeito, a tolemia exterminadora nazi non tería chegado a tales extremos a pesar de que non existe gradación para o horror. Pero o que fai aínda máis remarcábel o eloxio non é o carácter único da acción, senón o seu valor exemplarizante e ético. Por iso resulta especialmente digno de homenaxe, porque serve de lección para o resto da humanidade.
.
En 1945 a evidencia do Holocausto conmocionou a todas as conciencias. Custaba entender que aquilo fose posíbel, de xeito súbito, nas terras iluminadas durante séculos polo máis refinado da cultura occidental, a mesma que alumara a Kant, Beethoven ou Goethe. O Holocausto demostra que a humanidade non está inmunizada contra a barbarie máis atroz, a cal, dun xeito ou doutro aniña en nós mesmos e pode estalar se concorren circunstancias propicias. Non se trata de perder a fe no ser humano, pero si de saber o perto que estamos a miúdo de perder a alma. E o sobrecolledor testemuño de quen sobrevivira nos campos de exterminio foinos recordando durante décadas a pouca distancia que en nós mesmos separa ao bruto do bo samaritano. Con todo, pronto o Holocausto, pola súa distancia no tempo, parecerá só unhas liñas nos libros de historia. Unha cuestión só lembrada por doctos historiadores e sen ramificacións nos nosos días. Cada sobrevivente que desaparece é unha voz e unha advertencia que se extinguen, e chegamos a extremos en que algúns neobrutos negan o obvio, o terxiversan e o manipulan. Sesenta e tres anos despois, cada vez son menos as testemuñas directas e cada vez a traxedia, por afastada, semella menos grave. Pronto, por ineludibles razóns biolóxicas, ninguén poderá falar do Holocausto en primeira persoa, cando o certo é que este despropósito debe ser recordado polos tempos dos tempos.
.
Só o recordo pode vacinarnos contra a hipotética repetición de feitos semellantes. Mentres gardemos a memoria da Shoah, sempre poderá existir alguén capaz de advertir das consecuencias letais da tolemia; sempre haberá alguén que poida facer reflexionar aos demais. O recordo non nos exime de novos erros, pero actúa como unha vacina capaz de xerar anticorpos e evitar males maiores dos cales non estamos demasiado lonxe. As atrocidades nos Balcáns atopábanse, en referencias actuais, a tiro de pedra dos antigos campos de exterminio nazis. As matanzas étnicas en Ruanda demostran que o horror pode aparecer en calquera momento. Anos antes, Camboia tamén viu desaparecer millóns e millóns de persoas pola tolemia desatada duns dirixentes asasinos. Se o home está preparado para aprender dos seus erros, a memoria é o único remedio para facelo posíbel. Máis aínda no que incumbe ao Holocausto, cuxo horror non dá marxe nin á subxetividade nin á interpretación. Non é unha historia de "menos bos" contra "menos malos", nin unha historia que dependa da mirada subxectiva do espectador. Auschwitz-birkenau está aí, eu estiven, xunto a seis millóns de seres humanos que foron exterminados non xa por razón do que fixesen, senón unicamente por razón da súa raza. Por iso o Holocausto exempli fica a brutalidade levada ao seu maior extremo: non foi unha loita entre exércitos rivais; non foi o resultado dunha matanza entre bandos rivais; non foi consecuencia nin dos feitos nin da opinión nin das opcións das vítimas. Foi a tolemia no seu grao sumo, nítida, aberrante, atroz, inhumana, incomprensíbel. A memoria de canto aconteceu debe ser preservada en toda a súa intensidade.
.
Non basta só cun sobrecolledor museo en Jerusalem, senón que debe ser preservada nos libros, nos xornais, nas universidades e nos colexios, en todo ámbito de formación, de convivencia e de socialización humana. A opinión pública non pode descoñecer e menos aínda esquecer o que pasou, nin a comunidade pode permitirse a existencia de grupos aparentemente insignificantes que o neguen ou o desvirtúen. Para ser humanos, para garantirnos unha mínima esperanza de humanidade, debemos conservar a memoria daqueles momentos en que non o fomos. Para garantirnos o valor de loitar contra a inxustiza e contra a barbarie, debemos manter o recordo daqueles tempos en que fomos débiles e calamos, en que fomos xordos e cegos mentres os nosos irmáns eran sacrificados. Só o carácter exemplar da memoria pode redimirnos de novos erros.

sábado, 16 de maio de 2009

A barbarie tiña o carné número 1.393


Por Juan Jesús Aznárez

.
A crueldade dos gardas ucranios durante o carrexo de xudeus cara ás cámaras de gas de Sobibor (Polonia), a fartar e baionetazos, será novamente lembrada polo único sobrevivinte daquel campo de exterminio: Thomas Blatt, de 82 anos, testemuña de cargo contra o ucranio John Demjanjuk, de 89, extraditado de Estados Unidos a Alemaña para responder pola morte de 29.000 xudeus entre 1942 e 1943. "Auga!", avisaba un operador nazi cando o gas fluía cara ás cámaras onde homes, mulleres e nenos eran envelenados en quendas de 1.300. O procesado sería, segundo a fiscalía alemá, o sádico garda do campo onde foron gaseados 250.000 prisioneiros. A testemuña Blatt asegura que nada conmovía a aquel gardián, nin sequera as involuntarias deposicións das mulleres amoreadas nos corredores de acceso ás cámaras cando escoitaban os berros dos seus pais, maridos ou fillos mentres perdían a vida a metros de distancia. elas serían as seguintes.
.
O xuízo de Múnich deberá determinar se John Demjanjuk é o home que excedeu en ferocidade aos pelotóns ucranios capaces de matar a capricho e torturar a un grupo de xudeus polacos que non souberon cantar en ruso, tal como se lles esixía. Figura na listaxe de criminais de guerra máis buscados do Centro Simón Wiesenthal. "Sen a axuda dos cen ucranios de Sobibor, os 30 alemáns das SS non terían podido asasinar a 250.000 xudeus. Eran aterradores", declarou Blatt, quen tiña 15 anos cando se produciron as matanzas no campo de Sobibor. Os cen do terror foron soldados do Exército Vermello até a súa captura en Crimea polos alemáns durante a invasión de Rusia, en 1941, e os cen ofreceron o seu virulento e activo antisemitismo aos nazis. O reo de crimes contra a humanidade non foi unha vítima dos alemáns, un prisioneiro de guerra máis, como argumenta o seu avogado defensor, senón un verdugo de 23 anos ao servizo das temidas SS: un activo peón da poderosa maquinaria militar e de seguridade do Terceiro Reich.
.
Extraditado o pasado día 12 desde Ohio, onde residía desde 1952, Demjanjuk ingresou no cárcere muniquesa de Satrandelheim reiterando a súa inocencia, invocada durante 32 anos de procesos xudiciais na súa contra. Estados Unidos retiroulle a nacionalidade no ano 2002 por mentir para obtela. En 1948 escribiu nun formulario que fora granxeiro en Sobibor. "Hai unha montaña enorme de evidencias de que foi gardián de varios campos", subliñou un funcionario do Ministerio de Xustiza de EE UU. Un tribunal israelí condenouno á morte no ano 1988 ao ser recoñecido por cinco sobreviventes como o Iván o Terrible do campo de Treblinka (Polonia), onde morreron 850.000 prisioneiros. Foi liberado cinco anos despois de que o tribunal dubidase ao recibir novos datos dos arquivos rusos: o testemuño de 32 gardiáns que mencionaron a outro como o carniceiro. "Están a equivocarse de persoa. Estraño á miña esposa, á miña familia, aos meus netos e quero acabar os meus días con eles", afirmou sempre Ivan, John en EE UU, xubilado do sector do automóbil. Blatt entende que queira estar coa súa familia: "Ten a sorte de tela. Eu non a teño". Perdeuna nas cámaras de gas: pai, nai e un irmán de dez anos. Ninguén sería capaz de recoñecer unha cara despois de 66 anos de cambios, advertiu ante a inminencia do xuízo, pero está seguro de que foi un dos carceleiros. "Non eran gardiáns. Eran asasinos que se converteron voluntariamente en gardiáns para vivir mellor", indicou.
.
E como vivían mellor? Como pagaban ás prostitutas? O salvaxismo dos látigos, porras e baionetas dos esbirros ucranios compracía aos seus mandos nazis, que permitironlles lucrarse coa desgraza dos xudeus, a quen esixían xoias e diñeiro a cambio de piedade; se nada tiñan, roubaban as pertenzas dos mortos, amoreadas en almacéns. Algúns acudían aos fornos crematorios a propósito xa que entre as cinzas humanas podían atopar os aneis ou moedas de ouro tragadas polas vítimas. A fiscalía alemá non lle imputa ser o Iván o Terrible de Treblinka, pero si o gardián de Sobibor. Estímase que ao redor de dous millóns de xudeus morreron fusilados e nas cámaras de gas repartidas na Polonia ocupada. Había uns 5.000 ucranios como John Demjanjuk adscritos aos batallóns das SS. Todos eles recibiron adestramento e os seus nomes aparecen nos arquivos da desaparecida URSS. O labor desas criminais escuadras foi expulsar aos xudeus dos guetos e empuxalos cara aos trens, rumbo ás cámaras de gas. Cincocentos, entre eles Demjanjuk, recibiron licenza para matar, segundo os datos da fiscalía. Un número tatuado no sobaco esquerdo, que o procesado borraría, identificáballes como servidores das SS.
.
A proba clave contra John Demjanjuk é o documento de identidade expedido polos seus monitores nazis: carné número 1.393, con foto de Demjanjuk, nomes correctos de pais, cor do pelo e rexistro da cicatriz dunha ferida nas costas cando era soldado do Exército Vermello. A cartolina sitúalle en Sobibor, non en Treblinka. As bestialidades daqueles gardiáns ucranios foron detalladas orgullosamente polo ex oficial nazi Franz Suchomel durante a súa entrevista, hai 25 anos, co documentalista francés Claude Lazmann. Nesta ocasión, o ex oficial nazi falaba de Treblinka: "Despois de separalos por sexo e ordenarlles que se espisen tras baixar dos trens, a técnica consistiu en acelerar o proceso golpeando a todos para que ninguén se resistise e corresen na dirección das cámaras de gas", onde morrerían. "Facéndolles correr aumentaban os latexos do corazón e o proceso [a morte] era moito máis rápido". Os pasaxeiros dalgúns convois nada sabían sobre o seu destino e algunhas adolescentes xudías, cando acudían ao barbeiro para o pelado da morte, pedían, por favor, un corte de pelo non demasiado curto.
El País - 17.05.09